Fytosanitaire info en tips voor de tomatenteler

Algemene bedrijfshygiëne

Vaste werkwijze hygiënische handelingen

Hygiëneprotocol is goede basis om verbeterpunten voor bedrijf te bepalen

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Ik vind het hygiëneprotocol een goede basis voor de ondernemer. Een bedrijf moet dat voor zichzelf heel aandachtig doorlezen en de belangrijkste verbeterpunten voor het eigen bedrijf bepalen. Wat zijn de risico's, waar zitten mijn zwakke punten?

Hygiëneprotocol

Bekijk de linkBekijk de link

Bekijk het Hygiëne Protocol Tomaat

Het meest mis met de hygiëne gaat het bij de deur

Bekijk de linkBekijk de link

Het meest mis met de hygiëne gaat het bij de deur, door de reparateur of de bezoeker die een schone kas binnen komt. En als medewerkers allemaal in schone pakken rondlopen maar de verwarmingsreparateur komt in zijn eigen kleding binnen, kun je het ook wel vergeten.

Voordeur is belangrijkste besmettingsbron

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Voor een groot bedrijf als dat van ons, met veel werknemers en bezoekers, is het besmettingsgevaar vrij groot. De voordeur is een van de belangrijkste besmettingsbronnen.

De deur staat niet open voor bezoekers

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: De deur staat niet open, ieder moet zich melden. Dan overschoentjes, overall, haarnet. De gast loopt over de ontsmettingsmat, kan zijn handen dopen. Hij wordt geacht zijn mobiele telefofon niet te gebruiken, zijn kleding niet meer aan te raken en het contact met de planten te vermijden.

Werk onder en boven de goot gescheiden

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: In de bodem van de kas kunnen virussen, schimmels en bacterien lang overblijven. Bij de teelt wordt bij ons duidelijk het werk boven en onder de goot gescheiden uitgevoerd. Bij het verwijderen van opschot moeten de mensen 'handjes onder de goot houden'.

3 kleuren emmers om verspreiding van ziektes tussen de paden te beperken

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Om de verspreiding van rij tot rij te beperken gebruiken we 3 kleuren emmers. Na elk pad moeten alle materialen en karren ontsmet worden. In de rode emmers zitten schone handschoenen, in de blauwe vuile handschoenen en in de zwarte emmers zit ontsmettingsmiddel. Zo kunnen we de verspreiding van een ziekte zeer zwaar afremmen en blijven de problemen in één rij zitten.

Let wel op dat ontsmettingsmatten nat worden gehouden

Let op dat de ontsmettingsmat steeds nat wordt gehouden met een ontsmettingsmiddel. Kies daarvoor een toegelaten ontsmettingsmiddel. Een middel dat lang werkt, heeft een pre. Controleer ook regelmatig of het middel in de mat nog wel effectief is.

Personeel en leveranciers motiveren

Alle medewerkers moeten begrijpen wat de risico's zijn

In het hygiëneprotocol voor de tomatenteelt zijn maatregelen opgesomd om de kans op ziekten van buitenaf te voorkomen. "Maar het belangrijkste is dat de mensen op het bedrijf weten wat de risico's zijn. Dat zul je als ondernemer echt heel goed moeten uitleggen. Als medewerkers - of het nu vaste zijn of ingehuurde - niet weten waarom hygiëne belangrijk is, gaat het een keer mis. Als je 100 medewerkers hebt en er is er één die het niet zo nauw neemt, zijn in één klap alle maatregelen zinloos", stelt Ineke Stijger van Wageningen UR Glastuinbouw in GF Actueel.

Zorg dat medewerkers zich houden aan de hygiëneregels

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: De meeste werknemers zijn goed doordrongen van het belang van de huisregels. Als nieuwe medewerkers starten krijgen ze een formulier in hun eigen taal waar de algemene regels op staan. Daar zetten ze hun handtekening onder. Scholieren krijgen een boekje mee naar huis met de huisregels. En daarna mag je mensen wel aanspreken als ze zich niet aan de regels houden. Ze krijgen dan een waarschuwing.

Leg je personeel goed uit wat de risico's zijn

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Je moet je personeel bewust maken van de risico's van schimmels, bacteriën, virussen en dat zij het kunnen overbrengen. Als ze tomaten meebrengen, dan van het eigen bedrijf. Ze hebben elk hun eigen set messen en schaartjes. Bij het begin van een nieuw pad worden de mesjes ontsmet.

Cursussen Bedrijfshygiëne in groentegewassen

Bekijk de linkBekijk de link

Naktuinbouw verzorgt een aantal cursussen die speciaal gericht zijn op het voorkomen van fytosanitaire problemen. Er is een eendaagse workshop 'Bedrijfshygiëne in groentegewassen', voor uitvoerend personeel, speciaal gericht op 'bewustwording'. Daarnaast is er ook een vierdaagse opleiding, specifiek ontwikkeld voor medewerkers die uitvoerend personeel aansturen, instrueren en controleren. Deze opleiding wordt op aanvraag ook Engelstalig aangeboden. In alle cursussen staat het GSPP hygiëneprotocol (www.gspp.eu) centraal. Voor meer informatie: www.naktuinbouw.nl/service/opleidingen

Risico-inventarisatie

Voor de teeltwissel bekijken we de risico's

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: We doen een risico-inventarisatie voor elke teeltwissel. Dan wordt bekeken welke ziekten we afgelopen jaar gehad hebben. Afhankelijk daarvan worden extra maatregelen genomen bij de teeltwissel. Bij schimmels wordt bijvoorbeeld een ruimtebehandeling uitgevoerd.

Naar boven

Bedrijfshygiëne en uitgangsmateriaal

Informatie vergaren

Nieuwe risico's in de glasgroenteteelt

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Het risico wordt steeds groter. Door de steeds grotere bedrijven, intensiveren, langere teelten, kortere teeltwissels, import en verpakken, ontstaan van nieuwe virussen, inbrengen van viroiden, nieuwe virussen die door insecten worden overgedragen, virussen uit het buitenland. Vroeger stond de kas in de winter leeg.

Welke informatiebronnen zijn belangrijk?

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Goed luisteren wat er plaats vindt in het buitenland, zelf op excursies gaan, met toeleveranciers gaan praten. Vakbladen goed in de gaten houden. Soms lees je iets in het nieuwsbulleting van het ministerie, of van een vakorganisatie, of vanuit de zaadproducenten. En het belangrijkste: als medewerkers iets tegenkomen, hoe klein het ook is, dit melden bij de bedrijfsleiders.

Collega's, internet en adviseurs als belangrijke informatiebronnen

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Belangrijkste bronnen voor ons zijn collega-tuinders, wat speelt er zo links en rechts. Soms op gewasavonden van LTO Groeiservice, cursussen. Daarnaast via internet, als je weet welk probleem je hebt is het altijd wel terug te vinden, ook in het buitenland. En via adviseurs. Daaruit maken we een selectie van informatie die we in ons eigen bedrijf gaan verspreiden.

Uitgangsmateriaal

Starten met niet getoetst uitgangsmateriaal is onverantwoord

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Ik denk dat het onverantwoord is voor een bedrijf, groot of klein, om met niet getoetst materiaal te starten. In het verleden waren er gevallen, de schade daardoor was niet te overzien. Onze plantenkweker stelt als eis aan de zaadleverancier dat het zaad altijd getoetst is op virussen en bacteriën en dat het altijd ontsmet zaad is.

Geënte planten zijn weerbaarder tegen ziekten

Als rassen met weinig resistentie en/of te weinig groeikracht op resistente onderstammen worden gezet, wordt de plant weerbaarder tegen ziekten.

Aantasting gevonden

Bij een verdachte plant wordt het pad meteen afgezet

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Elke afwijkende plant die medewerkers vinden moeten ze melden. Als die plant aangetast lijkt wordt altijd een pad afgezet met een lintje en dat wordt behandeld als besmet gebied. Daar worden de handelingen altijd het laatst gedaan, blad snijden, dieven draaien. Met een aparte kar, apart gereedschap. Net zo lang tot we weten wat er aan de hand is.

Naar boven

Clavibacter

Clavibacter herkennen en infectieroutes

Clavibacter besmetting

Bekijk de linkBekijk de link

Clavibacter michiganensis subsp. michiganensis wordt overgedragen bij gewashandelingen, via het water, bij het uitvoeren van bespuitingen en via zaad. Deze bacterie kan zeer goed tegen droogte en kan drie tot vier jaar in plantresten in de grond overleven. Waardplanten zijn voornamelijk Solanaceae (bijvoorbeeld nachtschade en aubergine).

Op welke manieren besmet Clavibacter een bedrijf?

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: De belangrijkste besmettingsbron voor Clavibacter is volgens mij het eigen bedrijf waarbij het niet herkend wordt. En het is belangrijk afspraken te maken voor ontsmetting door zaadbedrijf en de voordeur. Daarnaast kan de omgeving een besmettingsbron zijn wanneer er nachtschadigen zoals aardappels geteeld worden.

Herkennen van Clavibacter

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: In het gewas is een aantasting door Clavibacter moeilijk in een vroeg stadium te herkennen. Als planten slap gaan is het duidelijk, maar dan ben je al ver heen. Het is in eerder stadium te herkennen aan hele kleine vlekken op het blad, olieachtige bruine, soort verbrandingsplekken op de bladeren. Meestal aan één kant van de plant, het begint van onderuit. Op de vruchten ontstaat een soort netvormige structuur.

Wat zijn de gevolgen van een Clavibacter-besmetting

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: De planten gaan uiteindelijk dood, dus de belangrijkste schade is productieschade. De bacterie verspreidt zich razendsnel, via het vocht van handschoenen. Als het niet op tijd herkend wordt denk ik dat het wel tot 15% productieschade zou kunnen geven.

Alleen goede hygiëne helpt virussen en viroïden voorkomen

Bekijk de linkBekijk de link

Voor bacteriën, virussen en viroïden zijn geen bestrijdingsmiddelen beschikbaar. Schoon uitgangsmateriaal en hygiëne zijn daarom heel belangrijk.

Clavibacter herkennen

Bekijk de linkBekijk de link

Bacterieverwelkingsziekte bij tomaat wordt veroorzaakt door de bacterie Clavibacter michiganensis subsp. Michiganensis. Natuurlijke besmetting is alleen aangetroffen bij de tomaat, kunstmatig heeft men ook paprika, aubergine en tabak kunnen infecteren. De plant gaat verwelken en vertoond vergeling en soms grote witte vlekken die later necrotisch worden.

Clavibacter voorkomen

Acties bij teeltwisseling tegen Clavibacter

Bekijk de linkBekijk de link

Bacteriën kunnen niet worden bestreden met toegelaten bestrijdingsmiddelen. Bij een aantasting door een bacterie kan de teler alleen via hygiënische maatregelen een uitbreiding voorkomen. Isoleren van de aangetaste planten zodra de aantasting is ontdekt is erg belangrijk. Daarna zo snel mogelijk de aangetaste planten opruimen. Bij de teeltwisseling zijn de belangrijkste acties achtereenvolgens: verwijderen van alle gewasresten, reinigen van oppervlakken, reinigen van het watergeefsysteem en tenslotte ontsmetting.

Good Seed and Plant Practices (GSPP)

Bekijk de linkBekijk de link

Good Seed and Plant Practices (GSPP) is een nieuw internationaal ketensysteem voor hygiëne in zaadproductie en opkweek van jonge planten. GSPP heeft tot doel om het risico van besmetting van tomatenzaad en -planten met Clavibacter michiganensis subsp. michiganensis (Cmm) te reduceren. Belangrijke onderdelen zijn: water zonder Cmm, beschermende kleding bij personeel en bezoekers, handen wassen met desinfectiezeep; alle uitgangsmateriaal moet GSPP gekeurd zijn of gescheiden worden van niet-GSPP planten; er moet een risico-analyse worden gedaan voor materialen en die moeten zo nodig gedesinfecteerd worden voordat ze de teeltruimte in mogen.

Risico van gewasresten

Gewasresten niet op het bedrijf versnipperen

Bekijk de linkBekijk de link

Als je eerder last hebt gehad van Clavibacter en virussen die via plantensap verspreid kunnen worden, kun je beter gewasresten niet in de kas of op het bedrijf te versnipperen. Bij het versnipperen van het gewas komt veel plantsap vrij. Ook ontstaan zeer veel fijne plantendeeltjes die moeilijk waarneembaar zijn. Het plantsap en de fijne deeltjes kunnen zeer veel virusdeeltjes, schimmelsporen en bacteriën bevatten. Zie pagina 14 van Onder Glas.

Wat is het risico van gewasresten bij een teeltwissel?

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Het risico van gewasresten van de oude naar de nieuwe teelt is vrij groot, er blijven gemakkelijk schimmels, virussen en insecten op over. Problemen in de oude teelt worden zo overgedragen naar de nieuwe teelt. Bij een teeltwissel worden bij ons gewasresten zoveel mogelijk verwijderd. Als er wat overblijft, wordt dit zoveel mogelijk afgedekt met folie.

Al ons drainwater wordt ontsmet door UV-straling

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met Ruud Helderman van paprikateeltbedrijf Helderman: Al ons drainwater wordt ontsmet met behulp van UV-straling. UV-straling doodt al het bacterieleven in het water en het werkt snel.

Naar boven

Pepinomozaïekvirus

Pepinomozaïekvirus herkennen en infectieroute

Bronnen van besmetting door pepinomozaiekvirus

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: De belangrijkste bron van besmetting is het bedrijf zelf. En via de voordeur en luchtramen. En zaad of plantmateriaal.

Schade bij aantasting door pepinomozaiekvirus

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Bij een aantasting door pepinomozaiekvirus krijg je bonte of misvormde vruchten die eigenlijk niet verkoopbaar zijn. Bij een zware vorm functioneert de plant niet meer. Een agressieve vorm geeft directe productieschade tot wel 10%. In onze bedrijfsvoering gaan we er van uit dat elke aantasting schade zou kunnen geven.

Waaraan herken je het pepinomozaiekvirus?

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Pepino is te herkennen aan netelig blad, gele vlekken op de bladeren, misvormingen op de vruchten, miszetting, schralere groei, bontverkleuring op de vruchten. We laten medewerkers ook zien hoe het eruit ziet.

Pepinomozaïekvirus symptomen beeld

Bekijk de linkBekijk de link

De eerste symptomen in een jong gewas kunnen zijn brandnetelachtig blad en wat bobbeling. Over het algemeen hebben deze planten ook een bleke of grauwe kleur. Op oudere bladeren kunnen duidelijk gele vlekjes voorkomen. Ook kan er tussennervige chlorose optreden. Bekijk de foto's in de Beeldenbank.

Pepinomozaïekvirus voorkomen

Pepinomozaïekvirus besmetting

Bekijk de linkBekijk de link

In de EU heeft het Pepinomozaïekvirus alleen een quarantainestatus op tomatenzaad. U hoeft dus de NVWA niet te waarschuwen bij het aantreffen van PepMV. Maar het virus verspreidt zich wel op vergelijkbare wijze als Clavibacter, dus PepMV is een signaal dat u mogelijk te weinig hygiënemaatregelen neemt. Pepinomozaïekvirus wordt vooral overgedragen bij gewashandelingen als dieven, draaien en oogsten. Maar ook via besmet materiaal zoals mesjes, scharen, kleding, sieraden en fust is verspreiding mogelijk. Het virus kan overblijven in gewasresten zoals bladeren, wortels en vruchten.

Alleen goede hygiëne helpt virussen en viroïden voorkomen

Bekijk de linkBekijk de link

Virussen worden overgedragen via insecten, zoals bladluis en trips (bijv. tomatenbronsvlekkenvirus); via mechanisch contact tijdens gewashandelingen, besmette handen, gereedschap of van plant tot plant door wrijving (bijv. pepinomozaïekvirus) of via het gietwater (bijv. komkommerbontvirus). Ruim gewasresten in de kas op. Het is beter gewasresten niet in de kas of op het bedrijf te versnipperen want daarbij ontstaan zeer veel fijne plantendeeltjes die virusdeeltjes bevatten. Bij een infectie helpt alleen uiterste hygiëne tegen verdere verspreiding.

Gebruik van milde virusstam

Zwakke stam van pepinomozaiekvirus inbrengen om plant weerbaar te maken

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Wij gaan op ons bedrijf zelf uit van cross-over bescherming waarbij we een zwakke stam inbrengen. Zo bouw je een weerbaarheid in de plant op tegen agressieve stammen.

Milde virusstam biedt niet altijd bescherming

Sommige tuinders kiezen ervoor om de tomaten vroeg in het groeiseizoen te besmetten met een milde variant van het pepinomozaïekvirus. Deze strategie heeft enkel zin als het milde virus tot deze stam behoort, blijkt uit onderzoek in 2010. Veel Nederlandse tuinders gebruiken de milde variant van de veel voorkomende EU virusstam. Deze EU variant biedt echter geen bescherming tegen het agressieve CH2 virus. Sterker nog, de schade kan verergeren als beide stammen samen voorkomen in een menginfectie!

Ontsmetten van drainwater

Ontsmetten van drainwater belangrijk tegen virussen

Bekijk de videoBekijk de video

Tegen virussen adviseert het hygiëneprotocol het ontsmetten van het drainwater door verhitting, UV of Ozon. Zorg er voor dat de gebruikte apparatuur goed is afgesteld en vlekkeloos werkt.Tomatenteler Nic van Roosmalen: Wij gebruiken al ons recirculatiewater opnieuw. We ontsmetten het met een hoge druk UV-installatie waarmee alle ziektekiemen, schimmels, virussen, bacteriën die in het water zitten worden afgedood.

Aardappelspindelknolviroïde (PSTVd)

Herkennen van aantasting met aardappelspindelknolviroide

Bekijk de linkBekijk de link

Besmetting met PSTVd veroorzaakt bij tomaten ernstige groeivermindering. Daarnaast treedt in de kop van de plant bladmisvorming en -verkleuring op, variërend van vergeling tot brons- en paarskleuring. Zie verder Veelgestelde vragen aardappelspindelknolviroide-pstvd. Er is kans dat besmettingen in de kuipplanten Solanum jasminoides en Brugmansia spp. over worden gedragen naar teelt van aardappel, tomaat en andere nachtschadeachtigen. PSTVd heeft in de EU de quarantainestatus, als u de ziekte aantreft bent u verplicht dit te melden bij de NVWA (voorheen PD).

Naar boven

Tuta absoluta

Tuta herkennen en infectieroutes

Tuta te herkennen op vangplaten en aan mineergangen

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Het is een klein motje, 7-8 mm groot. Met deltavallen kun je de mannetjes gaan herkennen. In de tomaten is het te herkennen aan de gangetjes in de bladeren, die veel lijken op mineergangetjes.

Factsheet Tuta absoluta - Maatregelen bij teeltbedrijven

Bekijk de linkBekijk de link

In deze factsheet staan maatregelen bij teeltbedrijven om besmetting met Tuta absoluta te voorkomen.

Tuta voorkomen met schoon fust en opletten bij de laadruimte

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Ga uit van schoon fust waar geen plantaardige resten in zitten. En houd de verladingsruimte in de gaten: wie komt er lossen, hebben ze andere materialen in de vrachtauto waar motjes uit kunnen komen. En monitoren met deltavallen.

Pakstations

Hygiëne maatregelen bij importeurs,sorteer- en pakstations

Bekijk de linkBekijk de link

Factsheet NVWA over Maatregelen bij o.a. pakstations om insleep Tuta Absoluta te voorkomen.

Tuta komt binnen via buren, verpakkingsstation of laadruimte

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Tuta absoluta kan een bedrijf binnenkomen via buurbedrijven of een verpakkingsstation. En Tuta kan ook binnenkomen via de verladingsruimtes.

Tuta uit andere regio kan via pakstation de kas bereiken

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Pakstations verpakken mogelijk ook tomaten uit andere regio's of uit het buitenland. In Spanje en Marokko komt veel meer Tuta absoluta voor. Als die op de pakstations in Nederland terecht komen kunnen die motjes via de luchtramen bij naburige tomatentelers naar binnen gaan.

Feromoonvallen

Bestrijden van Tuta met feromoonvallen

Bekijk de linkBekijk de link

Wanneer Tuta in het gewas aanwezig is, is het een lastige plaag om te bestrijden. Eén van de oplossingen is het ophangen van feromoonvallen in het tomatengewas met Tuta feromoon. Door 20-50 watervallen met feromoon per hectare te plaatsen, kan de mot worden weggevangen; de aantallen zijn afhankelijk van de mate van aantasting.

Monitoren met deltavallen bij laadruimte

Bekijk de videoBekijk de video

Interview met tomatenteler Nic van Roosmalen: Op alle bedrijven hebben we een aantal deltavallen hangen voor de monitoring. Ze hangen op plekken waar we invlieg zouden verwachten: bij de verlading, op de hoeken van de tuin. Puur als signalering, niet voor het wegvangen.